Brachiopod (Brachiopoda)
Brachiopodlar (Filum Brachiopoda), üst ve alt yüzeylerinde sert “kapaklara” (valfler) sahip bir hayvan filumudur. Bu yapı, bivalve yumuşakçılardaki sol-sağ dizilimiyle karıştırılmamalıdır; brachiopod kapakları arka uçta menteşelenmiştir ve ön kısımları beslenme için açılabilir veya korunma amacıyla kapatılabilir. İsimleri Antik Yunancadaki brachion (kol) ve podos (ayak) kelimelerinden türetilmiştir. Ayrıca, Terebratulida sınıfındaki türlerin kıvrımlı kabuklarının çömlek yağ lambalarına benzemesi nedeniyle “lamba kabukları” olarak da adlandırılırlar.
Brachiopodlar, fosil kayıtlarında ve biyolojik yapı taşınımında iki ana kategoriye ayrılır: artiküle (eklemli) ve inartiküle (eklemsiz). Bu sınıflandırma, kapak menteşesinin yapısına dayanır. Artiküle brachiopodlar, dişli ve oluklu bir menteşe yapısına sahiptir; bu yapı onlara basit, dikey yönlü kaslarla kapanma kabiliyeti sağlar. Inartiküle brachiopodlar ise daha zayıf, dişsiz menteşelere ve kapakları hizalamak için kullanılan daha karmaşık, hem dikey hem de çapraz (diyagonal) bir kas sistemine sahiptirler. Bu yapısal fark, iki ana grubun fosil olarak kolayca ayırt edilmesini sağlayan temel teşhis özelliğidir.
Birçok brachiopod türünde, menteşeye yakın bir açıklıktan çıkan ve hayvanın deniz tabanına tutunmasını sağlayan pedikül adı verilen kamçı benzeri bir uzantı bulunur. Pedikül, hayvanın deniz tabanına sabitlenmesini sağlarken aynı zamanda besleme açıklığının çökeltilerle kapanmasını önler.
Brachiopodların yaşam döngüleri üç ila otuz yılı aşabilir. Üreme sırasında gametler (yumurta veya sperm) gonadlardan ana koeloma geçer ve ardından manto boşluğuna çıkar. Bu iki grubun larvaları arasında belirgin morfolojik farklar vardır: Inartiküle brachiopodların larvaları, beslenme organı olan lophofor yapısına sahip “minyatür yetişkinler”dir ve aylarca yüzebilirler. Artiküle türlerin planktonik larvaları ise yetişkinlere benzemez; yumurta keseleriyle kaplı küçük kütleler şeklindedirler ve metamorfoz gerçekleşene kadar su sütununda sadece birkaç gün kalırlar.
Brachiopodlar yalnızca denizlerde yaşarlar ve genellikle güçlü akıntıların veya dalgaların bulunmadığı bölgeleri tercih ederler. Balıklar ve kabuklular, brachiopod etini genellikle tatsız buldukları için bu canlılara nadiren saldırırlar.
Evrimsel açıdan brachiopodlar, bivalve yumuşakçılarla yakın akraba değildir; her iki grubun da çift kapaklı yapıya sahip olması yakınsak evrimin bir örneğidir. Brachiopodlar, karakteristik lophofor yapısını paylaştıkları Bryoza ve Phoronida ile birlikte Lophophorata grubunun bir parçasıdır. Erken Kambriyen döneminde “tommotiid” atalardan evrildikleri düşünülmektedir. Paleozoik dönemde büyük çeşitlilik gösteren brachiopodlar, Permian sonu kitlesel yok oluşlardan sonra tür çeşitliliğini eski seviyelerine çıkaramamış ve deniz ekosistemlerinde bivalve yumuşakçılara yer açmışlardır. Günümüzde yaklaşık 400 canlı türü bulunmaktadır ve çoğunlukla soğuk su ile düşük ışıklı bölgelerde yaşamaktadırlar. Sadece lingulidler (Lingula sp.) çok küçük ölçekte ticari olarak avlanmaktadır.
Görsel Kaynağı: Wikimedia Commons