İngiltere ‘Yapay Zekâ Egemenliği’ ile Yabancı Teknolojiye Olan Bağımlılığını Azaltmak İiyor – İşte Nasıl Başarılabilir.

Birleşik Krallık hükümeti, ülkenin yabancı şirketlerce üretilen sistemlere olan bağımlılığını azaltmak için ülkenin yerli yapay zekâ (YZ) sektörünü geliştirmeyi hedefliyor.

28 Ekim’de açıklanan Bütçede Hazine Müsteşarı John Healey, umut verici YZ şirketlerini desteklemek üzere Ulusal Egemen YZ Fonu’na daha fazla para – 60 milyon sterlin – ayırdığını duyurdu.

Hükümet, fonu Nisan 2026’da başlattı ve o dönemde Birleşik Krallık’ın YZ yeteneğini artırmak için 500 milyon sterlin taahhüt etti. Bilim, İnovasyon ve Teknoloji Bakanlığı (DSIT) altında faaliyet gösteren fon, büyük ölçüde devlet destekli bir sermaye yatırımı (venture capital) fonu gibi çalışıyor.

Ancak bu birim paradan daha fazlasını sunuyor. Şirketler, Isambard-AI da dahil olmak üzere Birleşik Krallık’ın en güçlü YZ süperbilgisaylarından birine erişim, araştırma desteği ve hükümetle çalışma fırsatları kazanabiliyor.

Birleşik Krallık’ın hükümet girişimleri, egemen YZ’ye yönelik daha geniş küresel bir hareketin parçası. Bu terim, ülkelerin kendilerine dayandığı YZ teknolojilerini geliştirme ve kullanma yeteneğini artırırken sobre bunlar üzerinde daha büyük kontrolü korumasını ifade ediyor. Yabancı tedarikçilere olan bağımliliğinin riskleri – ve bir tedarikçiden birine bir şey geldiğinde Birleşik Krallık altyapısında ortaya çıkabilecek potansiyel kesintiler – konusunda endişe var.

Ancak egemen YZ pratikte ne anlama geliyor – ve Birleşik Krallık dünyanın başka yerlerinde neler olup bittiğinden bir şey öğrenebilir mi?

Bazıları için egemenlik, YZ’yi geliştirme ve işletme için gereken her şeyi kontrol etmek anlamına geliyor. Başzaları içinse yerli YZ modelleri inşa etmek veya veriyi ulusal sınırlar içinde tutmak anlamına geliyor. Uluslararası Barış Karnegi Vakfı (Carnegie Endowment for International Peace) tarafından yayımlayan güncel bir analiz, bunun ne kadar karmaşık olabileceğini gösteriyor.

YZ; bilgisayar çiplerine, veriye, elektriğe, nitelikli iş gücüne, internet bağlantılarına ve siber güvenliklere dayanır. Bir ülke bunların bazılarını kontrol ederken, diğerleri için yabancı tedarikçilere bağımlı olabilir.

Pratikte dört fikir bir araya gelme eğiliminde. İlki mülkiyet: Çipleri, veri merkezlerini ve modelleri kim sahipleniyor? İkincisi yargı yetkisi: Hangi yasalar geçerli ve veri nerede saklanıyor?

Egemen YZ, John Healey’in Hazine Müsteşarı olarak ilk bütçesinde yer aldı. Tolga Akmen

Üçüncü boyut yetenek: bir ülke yapay zekâyı kendisi geliştirebilir, uyarlayabilir ve işletebilir mi? Dördüncü boyut dayanıklılık: bir tedarikçi erişimi çekince temel hizmetler aksamadan sürebilir mi? Egemen yapay zekâ konusundaki birçok anlaşmazlık, bu fikirlerden hangisinin daha kritik olduğuyla ilgili.

Amerikalı bir düşünce kuruluşu olan Center for a New American Security (CNAS), devlet destekli egemen yapay zekâ projelerini takip ediyor. Ocak 2023’te yalnızca bir projeyi kaydetmişti.

Ülkeler yatırım yapacak alanlar konusunda farklı tercihler alıyor. Örneğin Hindistan, yerel hesaplama kapasitesi kurmaya, yapay zekâ modellerinin geliştirilmesini teşvik etmeye ve yapay zekâ modellerinin “eğitimi” için ulusal veri setleri oluşturmaya odaklandı. Hindistan’ın IndiaAI Misyonu, geliştiriciler için hesaplama gücünü artırmak amacıyla yaklaşık 38.000 grafik işlem birimi (GPU) – yapay zekâ geliştirmek ve işletmek için kullanılan özel işlemciler – dağıttı.

Hindistan yakın zamanda büyük bir yapay zekâ zirvesine ev sahipliği yaptı. Ülkenin hükümeti, yerli yapay zekâ girişimlerini desteklemek için hesaplama gücünü artırıyor. Rajat Gupta / EPA Images

Hindistan’daki diğer girişimler arasında çok dilli bir yapay zekâ modeli olan BharatGen ve girişimcilere ve araştırmacılara anonimleştirilmiş eğitim verilerine erişim sağlayan ulusal bir platform olan AIKosh yer alıyor.

Aynı CNAS raporuna göre, çoğu ülke yalnızca yapay zekâ yığınının – yapay zekâ sistemleri geliştirmek ve işletmek için gereken teknoloji ve altyapı topluluğu – bir ya da iki katmanına odaklanıyor. Hindistan, Güney Korea, Birleşik Krallık ve Taywan gibi birkaç yargı alanında ise hesaplama altyapısını, modelleri ve verileri kapsayan işletme programları bulunuyor. Ghana ve Güney Afrika ise yerel yapay zekâ hesaplama kapasitesini genişletmeye odaklanan projeler başlattı.

Egemen ve aynı zamanda bağımlı?

Bazı ülkeler egemen yapay zekâya doğru ilerlerken, neredeyse her ülke bir dereceye kadar yabancı yapay zekâ teknolojisine dayanıyor. Modelleri sıfırdan geliştirmek yerine, birçok ülke yurt dışında geliştirilmiş mevcut – ya da temel – modelleri uyarlıyor. CNAS’a göre, takip ettiği projelerde tespit edilen yabancı temel modellerin yaklaşık üçte ikisi Amerikalı.

Washington DC’deki Georgetown Üniversitesi’nin Güvenlik ve Çıkış Teknolojileri Merkezi (CSET) araştırmacılarının 2026 tarihli raporu, yabancı teknoloji tedarik zincirlerinin risklerini öne çıkarıyor. Ticari kısıtlamalar ve jeopolitik gerilimler, özellikle az sayıdaki uzman tedarikçi tarafından üretilen gelişmiş bilgisayar çiplerine erişimi kesintiye uğratabilir. Ancak bağımlılık tek konu değil.

California’daki Stanford Üniversitesi araştırmacıları, egemenliğin daha iyi bir şekilde AI bağımlılıklarını yönetmek olarak anlaşılabileceğini savunuyor. Rapor, yerel şirketlerin desteklenmesinin ve açık kaynaklı teknolojilerin benimsenmesinin mevcut seçenekleri çeşitlendirebileceğini vurguluyor.

Yabancı teknoloji tedarikçilerini çeşitlendirmek başka bir seçenek. Örneğin, CNAS raporu, Çin’de geliştirilen Alibaba’nın Qwen modellerini kullanan Mısır, Singapur, Tayland, Uganda ve BAE’deki projeleri ortaya koyuyor. Birçok Qwen modeli açık kaynaklı ve Silicon Valley’de geliştirilenlere alternatif sunuyor.

İsviçye farklı bir yaklaşım benisiyor. İsviçye kökenli büyük dil modeli Apertus, eğitim verileri, kodu ve geliştirme süreci hakkında açıkça bilgi paylaşıyor. İsviçye’nin Ticino kantonunda, ticari AI sağlayıcılarına güvenmeden hassas devlet belgeleri için kendi içinde bir çeviri hizmeti sunuyor. Buradaki öncelik, en güçlü AI modelini seçmek yerine teknolojinin nasıl kullanılacağı üzerinde daha fazla kontrol sağlamak.

Daha çok bir anahtar değil, bir düğme

Ancak sınırlar var. Stanford araştırmacılarının belirttiği gibi, “sovereign AI” (egemen AI) olarak pazarlanan ticari ürünler yine de yabancı sağlayıcılara dayanabilir. Serbestçe uyarlanabilen modeller bile çip, elektrik ve nitelikli insana ihtiyaç duyuyor.

Egemenlik, AI teknoloji yığınının her parçasına sahip olmayı ifade ediyorsa, neredeyse hiçbir ülke bu kriteri karşılamaz. Ancak koşullar değiştiğinde kontrolü korumayı ifade ediyorsa, tablo farklı görünüyor. Önemli olan, ülkelerin anlamlı seçeneklere sahip olup olmadığıdır.

Temel hizmetleri kesintiye uğratmadan tedarikçilerini değiştirebilirler mi? Kendi yasalarını uygulayabilir ve yapay zekâ teknolojilerini yerel dillere, önceliklere ve ihtiyaçlara uyarlayabilirler mi? Bu sorular, bir ülkenin egemenliği hakkında, sahip olduğu çip, veri merkezi veya yapay zekâ modeli sayısından çok daha fazlasını ortaya koyar.

Ticari kısıtlamalar ve jeopolitik gerilimler, gelişmiş bilgisayar çiplerine erişimi zorlaştırabilir. IM Imagery / Shutterstock

Egemenlik bu nedenle bir anahtar yerine bir düğme gibi görünür. Birleşik Krallık için asıl sınav, program ilerledikçe ülkeye yapay zekâ teknolojilerini seçme ve uyarlama konusunda daha büyük özgürlük verecek mi olup olmadığı olacaktır.

“Egemen yapay zekâ” muhtemelen farklı hükümetler için farklı anlamlar taşımaya devam edecek. Ancak etiketi kendisi, bir ülkenin gerçekten ne kadar kontrole sahip olduğu hakkında pek bir şey söylemez.

• Yapay zekâ (YZ)
• Egemen yapay zekâ

Yazarlar

1. Queen’s University Belfast, İşletme ve Yönetim Bilimi alanında Yapay Zekâ Profesörü

2. Northampton Üniversitesi, İşletme ve Strateji alanında Yapay Zekâ Doçent Profesörü

Queen’s University Belfast, İşletme ve Yönetim Bilimi alanında Yapay Zekâ Profesörü

Northampton Üniversitesi, İşletme ve Strateji alanında Yapay Zekâ Doçent Profesörü

Tutarsızlık beyanı

Yazarlar, bu makaleden faydalanacak herhangi bir şirket veya kuruluş için çalışmamakta, danışmanlık yapmamakta, hissesine sahip olmamakta ve bundan finansman almamaktadır; akademik atamaları dışında ortaya çıkan herhangi bir ilgili bağlantıyı açıklamaktadırlar.

Ortaklar

Queen’s University Belfast, The Conversation UK’nin kurucu ortağı olarak finansman sağlamaktadır.