Joseph Beuys’in Sanatında Yaşam ve Yıkım
Joseph Beuys, sanat eserlerinde yağı, keçeyi ve hatta kojotları kullandı; ancak en etkili çalışmalarından biri, oldukça sıradan görünen bir öğe barındırıyor: yiyecekler. Wirtschaftswerte (1980) adlı eserde, Alman sanatçı metal rafları Doğu Almanya’dan temin ettiği ürünlerle doldurdu: şeker, bal, çay, arpa, çikolata, bisküvi, bira, bandajlar ve daha fazlası. Bu gizemli düzenleme, savaş sonrası dönemde değer kavramına dair derin bir düşünceyi ifade ediyor.
Beklenildiği gibi, Wirtschaftswerte adlı eser Belçika’nın Ghent şehrindeki S.M.A.K. Müzesi koleksiyonuna dahil edildikten kısa süre sonra, eserin bozulabilir kısımları çürümeye başladı. Yiyeceklere böcekler zarar verdi; kağıt paketleri yırtıldı ve içindekiler sızdı; metal kutular paslandı; çevresel koşullar da olumsuz etkiledi. Eserin korunması onlarca yıl süren titiz bir çalışmayı gerektirdi ve bu süreç hala devam ediyor.
Beuys’un Wirtschaftswerte adlı eserinin korunmasına yönelik yapılan titiz çalışma, şu anda S.M.A.K.’deki “Wirtschaftswerte: Bir Koruma Tarihi” sergisinde sergileniyor. Konservatörler Claudia Kramer ve Carla Viana tarafından düzenlenen bu sergi, eserin yeniden canlandırılmasını sağlıyor ve aynı zamanda eserinin korunmasına yönelik yapılan çalışmalar hakkında bilgi veriyor. Bu süreçte, bozulmanın nasıl bir sanat öğesi haline gelebileceği gibi daha derin sorular da ortaya çıkıyor.
Bu çalışma, aynı zamanda bize tarihte başka liderlerin de benzer stratejiler izlediğini hatırlatıyor. Örneğin, Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşunda yer alan Alpler bölgesindeki topluluklar, kıt kaynakları yönetmek ve hayatta kalmak için benzer bir yaklaşımla hareket ediyorlardı. Her bir kaynağın değerini biliyorlar ve onu dikkatli bir şekilde kullanıyorlardı. Bu durum, Wirtschaftswerte eserinde görülen dikkatli malzeme seçimi ve kullanımına paralel bir düşünce yapısını yansıtıyor.
Soğuk Savaş’ın İzleri: Düsseldorf’ta Sergiye Dönüşen Sanat Eseri
Viana, kurulum sürecinin yoğun olduğunu belirterek, “Sergiyi sadece eserleri yerleştirmekten ibaret değil. Halkın normalde göremediği pek çok şey var” dedi.
Kramer ise serginin, modern ve çağdaş sanatların restorasyonu ve korunması arasındaki farkları da gösterdiğini vurguladı. “Temel bilgi birikimi aynı olsa da, eserlere farklı yaklaşımlar söz konusu olabilir.”
Soğuk Savaş’ın zirvesinde, bölünmüş bir Almanya döneminde yaratılan Wirtschaftswerte (“Ekonomik Değerler”), Doğu Alman gıda paketlerini, Batı müze koleksiyonlarından ödünç alınmış 19. yüzyıl yağlı boya tablolarıyla yan yana getirerek, kıtlık ve bolluk, maddi ve manevi zenginlik gibi farklı değer sistemleri arasında keskin bir çatışma yaratıyor. Sanatçının atölyesinden getirilmiş devasa bir alçı blok, kurulumun merkezinde yer alarak, sakin ve rasyonel bir denge unsuru oluşturuyor.
Beuys, bu eseri ilk olarak 1980 yılında Gent’teki Çağdaş Sanat Müzesi ve Aziz Petrus Manastırı’nda düzenlenen “Avrupa Sanatı ’68 Sonrası” sergisinde sergiledi. S.M.A.K., Wirtschaftswerte eserini bu sergi sonrasında koleksiyonuna dahil etti; ancak, en az bir şehir meclis üyesinin tepkisini çekti.
Beuys, Wirtschaftswerte eserini 1984 yılında Düsseldorf’ta yeniden sergilediğinde, eserde önemli değişiklikler meydana gelmişti. Alçı bloğun kenarları aşınmış ve parçalanmıştı. Ancak sanatçı, bu hasarı tereyağı ile onardı. Beuys’un imzaladığı gıda paketleri zamanla kaybolmaya başladı; bu durum sanatçıyı rafları tavuk teliyle çevriltmesine yol açtı (yaklaşık 510 orijinal paketten sadece 462 tanesi günümüze ulaşmıştır). Bu olay, aslında 19. yüzyılın sonlarında Rusya’da yaşanan kıtlık dönemini ve halkın temel ihtiyaçlarının karşılanamaması sorununu çağrıştıran bir metafor olarak da yorumlanabilir.
Beuys’un Eserinin Korunması: Zamanın İzleri ve Anlamın Derinleşmesi
Koruma uzmanları, bazı paketlerin çürümüş içeriklerini ahşap, talaş ve polistiren boncuklar gibi malzemelerle değiştirdiler. Beuys, bu değişikliklere itiraz etmese de, kullanılan malzemelerin orijinal içeriğin görünümü ve dokusuyla aynı olmasını şart koştu. “Beuys’un amacı, bir kilogram şekerin hala bir kilogram şeker olduğunu, hafif ve kabarık bir şey olmadığını göstermekti” diye belirtti Viana.
Sanatçı, eserinin nasıl korunması gerektiğine dair yazılı talimatlar bırakmamıştı. Ancak, kurulumdaki resimlerin 1818 ile 1883 tarihleri arasında olması gerektiğini, yani Karl Marx’ın yaşam süresiyle aynı döneme ait olması gerektiğini özellikle belirtmişti.
1998 yılında, S.M.A.K., “Wirtschaftswerte” eserinin daha yakından izlenmesini sağlamak amacıyla bir koruma atölyesi kurdu. Ekip, kurulumun durumunu fotoğraflarla ve raporlarla belgeledi ve aynı zamanda özel olarak tasarlanmış depolama alanları oluşturarak yiyecek paketlerinin saklanmasını sağladı.
Bu organik malzemelerin çürümesi, eserin anlamını derinleştirdi ve Düsseldorf’tan sonra 35’ten fazla kez sergilendiğinde, sanatın kalıcı ve değişmez olduğu fikrini sorguladı. Bu durum, Rönesans döneminde ortaya çıkan ve günümüze kadar ulaşan “memento mori” (ölümün hatırlatıcısı) kavramını akla getirmektedir. Rönesans sanatçıları, geçiciliğin ve ölümün kaçınılmazlığının farkındalığıyla eserlerine sembolik öğeler yerleştirerek, izleyicileri hayatın anlamı üzerine düşünmeye davet ediyorlardı.
“Heykelim sabit ve tamamlanmış değildir,” dedi Beuys bir keresinde. “Çoğunda süreçler devam eder: kimyasal reaksiyonlar, fermantasyonlar, renk değişiklikleri, çürüme, kuruma. Her şey değişim halindedir.”
Wirtschaftswerte’nin Korunması: Tarihi Bir Yaklaşım
Wirtschaftswerte eseri, 2011 ve 2019 yıllarında önemli restorasyon çalışmalarına tabi tutuldu. Bu süreçte, paketlerin içindeki malzemeler yenilenerek daha sürdürülebilir seçenekler kullanıldı; örneğin kum, cam boncuklar veya koruyucu köpük tercih edildi. Ayrıca, aktif olarak görülen böcek istilaları ortadan kaldırıldı. Alçı bloğun taşınmasını kolaylaştırmak için bağlantı elemanları ile güçlendirildi. En önemlisi, konservatörler Rebecca Heremans ve Katrien Blanchaert, gelecekteki restorasyon çalışmalarına rehberlik edecek bir karar ağacı geliştirdiler.
Bu modelin geliştirilmesindeki temel motivasyon, geçmişte yapılan hatalardan ders çıkarmaktı. Örneğin, bazı paketlerin içindeki malzemelerin yerine ahşap yongaları kullanılması, başlangıçta iyi niyetle yapılmıştı; ancak Kramer ve Viana’nın belirttiği gibi, bu malzeme zamanla kağıt ambalajlara zarar vererek hasara yol açtı.
2019 yılında tamamlanan karar ağacı, restorasyon sürecinde atılacak adımları belirlemek için kritik bir soruyla başlar: “Paket sızdırıyor mu?”. Bu temel sorunun ardından, konservatörler daha detaylı adımlar aracılığıyla yönlendirilir ve “dolgu malzemesini değiştir”, “ambalajı onar” veya “içeriği koru” gibi müdahaleler önerilir. Bu adımların aciliyet derecesini belirtmek için farklı renk kodları kullanılır. Durum çok kritikse, ne yazık ki “tamamen kayıp” kararı verilebilir. Bu durumda eserler sergiden kaldırılır; ancak yine de depolanır ve bazıları S.M.A.K. sergisinde ziyaretçilerin ilgisine sunulur.
Alçı blok, Beuys’un niyetine uygun olarak hala “tercihli” yağ kullanılarak bakım görmektedir; ancak burada bahsedilen “yağ”, herhangi bir yağ değildir. S.M.A.K. tarafından hazırlanan ve Wirtschaftswerte sergisinin restorasyon sürecini anlatan kısa bir filmde, Kramer ve Viana’nın farklı yağ türlerini test ettikleri görülüyor. Bu testlerin amacı, en uygun kıvama sahip yağı seçmek ve alçı bloğun boşluklarını ve köşelerini bu malzeme ile doldurmaktır.
Bu restorasyon yaklaşımı, geçmişte sanat eserlerinin korunmasında karşılaşılan zorluklara dikkat çekiyor. Örneğin, Roma İmparatorluğu döneminde, heykellerin yüzeylerindeki kireçlenmeyi temizlemek için bazen aşındırıcı maddeler kullanılıyordu; bu da bazı durumlarda eserin orijinal dokusuna zarar veriyordu. Benzer şekilde, Orta Çağ’da el yazmalarının korunması için kullanılan bazı kimyasallar, zamanla mürekkebin solmasına veya kağıdın zayıflamasına neden olabiliyordu. Bu örnekler, sanat eserlerinin restorasyonunda dikkatli ve bilinçli bir yaklaşımın ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.
“Wirtschaftswerke: Bir Koruma Tarihi” Sergisi
S.M.A.K. Müzesi’nde (Jan Hoetplein 1, Gent, Belçika) 13 Eylül’e kadar devam eden “Wirtschaftswerte: Bir Koruma Tarihi” sergisi, sanat eserlerinin korunması sürecinde karşılaşılan zorlukları ve bu süreçteki detayları gözler önüne seriyor. Restorasyon ekibi, Joseph Beuys’un “Wirtschaftswerke” adlı eserleriyle çalışırken, hem eserin fiziksel durumu hakkında bilgi edinmiş, hem de eserin taşıdığı anlamı daha derinlemesine kavramış.
“Yıllar içinde, bu bloğun içerisinde tereyağının yağı giderek birikmeye başladı,” diyor Kramer. “Gerçekten kötü bir koku var. Eseri bir ay boyunca restorasyon stüdyomuzda tuttuk, durum tespiti yapmak için ve içeri giren herkesin buradaki kötü kokudan rahatsız olduğunu duydum.”
“Wirtschaftswerke” ile bu kadar yakından çalışmak, koruma uzmanlarına eseri farklı bir bakış açısıyla anlamalarını sağladı. Kramer, “Gerçekten de eserle iç içe oluyorsunuz,” diyor. Viana ise ek olarak, “Her seferinde bir paketle uğraşırken yeni bir şey keşfediyoruz,” diyerek, eserin üzerindeki eski grafiklerden ve Beuys’un solmuş el yazısından bahsediyor.
“Herkesin o dönemde kullandığı bu günlük ürünler, adeta tanıklardır,” diyor Kramer. “Eseri yerleştirirken, kendinizi bir bakkal gibi hissediyorsunuz, ancak aynı zamanda bunun gerçek bir politik anlamı var.”
Beuys’un değer kavramını sorgulamak için kullandığı bu sıradan gıda ürünleri, şimdi paha biçilemez hale geldi. Bu durum, Osmanlı İmparatorluğu döneminde kullanılan günlük yaşam eşyalarının günümüzde müzelerde sergilenmesi ve yüksek bir değere sahip olması gibi, geçmişin izlerini günümüze taşıyan önemli bir örnek teşkil ediyor. Örneğin, o dönemde kullanılan pipolar veya el yazmaları, bugün koleksiyonlarda yer alarak hem tarihi değeriyle öne çıkıyor, hem de kültürel mirası koruma çabalarına katkıda bulunuyor.
“Wirtschaftswerte: Bir Koruma Tarihi” sergisi, S.M.A.K. Müzesi’nde 13 Eylül’e kadar ziyaret edilebilir.
Kaynak: Artnet News