Bilim, daha iyi kararlar almamıza nasıl yardımcı oluyor?

İyi ve bilinçli kararlar nasıl verilir? Helen Pearson’ın yeni kitabı Beyond Belief: How Evidence Shows What Really Works, bu soruyu merkeze alıyor. Kitap, kanıta dayalı karar verme süreçlerini inceliyor ve bunları “geleneksel bilgeliğe” ve “şaşırtıcı görüşlere” karşı karşıya koyuyor. Pearson, bilimsel akıl yürütmeyi kullanarak, kişisel tercihler veya kamuoyu baskısı yerine ampirik verilerle desteklenen karar alma süreçlerini nasıl geliştirebileceğimizi araştırıyor.

Pearson, “kanıt devrimi”ni anlamak için insan hikayelerini ve tarihi anlatıları kullanıyor; bu devrimde akademisyenler, politika yapıcılar ve vatandaşlar, karar alma süreçlerine kanıt entegre etmeye çalıştılar. Yazar, özellikle insan kaynakları yönetimi gibi, kanıtın nadiren kullanıldığı disiplinleri veya çevre koruma gibi, yokluğunun şaşırtıcı olduğu alanları ele alıyor. Beyond Belief boyunca, Pearson okuyucuyu iyi bir kanıtın ne olduğunu anlamaya ve kanıtın günlük yaşamda nasıl daha etkili bir şekilde kullanılabileceğini keşfetmeye davet ediyor.

Ödüllü bir bilim gazetecisi ve Nature dergisindeki editör olan Pearson, farklı bilimsel araştırmalara dayalı açık anlatılar oluşturma konusunda özellikle yetenekli. Yazar, tıbbi alanda başlayarak, Cochrane Collaboration‘ın kurucularından biri olan Iain Chalmers’in çalışmalarına odaklanıyor. 1993 yılında kurulmuş olan bu kuruluş, kanıta dayalı sağlık hizmetlerinin değerlendirilmesinde öncü bir rol oynamıştır. Bu kurumun çalışmaları, özellikle prematüre bebeklerin hayatını kurtarmak için kortikosteroidlerin kullanımının yaygınlaşması gibi, tedavi yöntemlerinde önemli değişikliklere yol açmıştır. Bu durum, 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında Avrupa’da yaşanan sanayileşme ve kentleşmeyle birlikte ortaya çıkan sağlık sorunlarına karşı geliştirilen benzer yaklaşımları akla getirmektedir.

Kanıt Temelli Tıp ve Toplumsal Uygulamaların Ötesinde Bir Yolculuk

Pearson’ın önerdiği gibi, doktorların tedavi yöntemlerini titiz kanıtlara dayanarak seçmeleri beklenir. Ancak, Pearson bize, kanıt temelli tıbbın aslında oldukça genç bir alan olduğunu ve 1970’lerde ortaya çıktığını gösteriyor. Özellikle kişisel bir örnek olarak, diz kıkırdağının erkeklerdeki meniskal yırtıklarda alınan doku örneğinin, 2016’daki önemli bir araştırmada egzersiz tedavisinden daha iyi olmadığı gösterildi; ben de 2015 yılında bu işlemin eşiğine gelmiştim. Beyond Belief, kanıt temelli tedaviye olan güvenimizin ne kadar yeni ve kırılgan olduğunu anlamamızı sağlıyor; aynı zamanda, bu yaklaşımın karşılaştığı kurumsal direnç ve şüphecilik hakkında da önemli bilgiler sunuyor.

Bu kitap sadece tıpla ilgili örnekler içermiyor. Örneğin, Meksika’nın yoksulluğu azaltmaya ve sağlık ile eğitimi iyileştirmeye yardımcı olan öncü sosyal refah programı PROGRESA‘nın uygulanması veya İngiltere’deki A11 otoyolunda yarasaların geçişini sağlamak amacıyla inşa edilen ancak etkisiz olan “yarasa köprüleri” gibi çeşitli örnekler sunuluyor. Ayrıca, Pearson, şirketlerin genellikle başvurduğu geleneksel yaklaşımlar yerine, kanıtları kullanarak yönetim kararları almanın önemini de tartışıyor. Bu örnekler çoğu zaman şaşırtıcıdır ve Pearson’ın temel argümanını desteklemektedir: Kanıtlar daha iyi kararlar alınmasına yardımcı olur, ancak insanların bu kanıtları tutarlı bir şekilde kullanmasını sağlamak zordur.

Kitap boyunca, Pearson okuyucuyla etkileşim halinde ve çoğu zaman esprili bir üslup kullanıyor; aynı zamanda, kanıta dayalı en iyi uygulamaların uygulanmasının karmaşıklıklarını da ele alıyor. Beyond Belief aynı zamanda oldukça okunabilir bir kitap; hatta meta-analizlerdeki zor kavramları anlamayı kolaylaştırıyor. Pearson, insanların kanıtları nasıl kullanmayı öğrenebileceği, araştırmaları nasıl doğru şekilde tasarlayabileceği ve araştırmaların nasıl yanıltıcı olabileceği gibi konuları ele alıyor. Ayrıca, kurumların kanıtları doğru bir şekilde kullanmasını teşvik etmenin getirdiği zorlukları da vurgularken, geleceğe dair umutlu bir bakış açısı sunuyor.

Bu konunun tarihsel bağlamına baktığımızda, 18. yüzyılda Aydınlanma Çağı’nın düşünürlerinin rasyonel düşünce ve ampirik yöntemlere olan inancının, modern bilimin temellerini attığı gibi, Pearson’ın bahsettiği kanıt temelli yaklaşım da günümüz toplumunda benzer bir dönüştürücü etkiye sahip olabilir. Örneğin, 20. yüzyılın başlarında, Frederick Winslow Taylor’un “bilimsel yönetim” prensipleriyle iş süreçlerini optimize etme çabaları, o dönemde büyük tepki görmüş olsa da, modern üretim ve verimlilik anlayışının temelini oluşturmuştur. Benzer şekilde, Pearson’ın bahsettiği kanıt temelli yaklaşımın yaygınlaşması, toplumun farklı alanlarında daha rasyonel ve etkili çözümlerin üretilmesine katkıda bulunabilir.

Polislik ve Adalet: Kanıtın Rolü

Kitabın polislikle ilgili bölümünde bazı gerilimler ortaya çıkıyor. Pearson, kanıtların etkili bir polislik anlayışında nasıl kullanılabileceğini anlatıyor; örneğin, suç oranlarının yüksek olduğu bölgelerde devriyelerin artırılmasını veya şahıs sorgulamalarının yapılmasını desteklemek için. Bu durum, başarılı bir polisliğin rolü hakkında önemli bir soru ortaya çıkarıyor: Suçun azaltılması mı, cezalandırma adaleti mi yoksa rehabilitasyon mu? Ve bu kanıtların hangi adalet anlayışını desteklediği sorusu da akla geliyor.

Bu konularda, yazarın argümanları, kitabın temel prensibiyle daha fazla bağ kurarak güçlendirilebilirdi: Kanıtlar her zaman daha iyi kararlar alınmasını sağlar. Kanıta dayalı politikalar ile zararı en aza indirme arasındaki nüanslar ve insanların kanıtları tamamen reddetmelerine yol açan güven sorunları gibi konular, kitabın argümanını desteklemek için önemliydi. Bu çekinceler üzerine daha derin bir tartışma, ampirik kanıtların savunulmasını güçlendirebilirdi, özellikle de sosyal politikalar söz konusu olduğunda.

Bu tartışmaya değinilmemiş değil. Beyond Belief‘in en güçlü yönlerinden biri, yazarın Nature dergisindeki deneyimlerinden edindiği COVID-19 ile ilgili kapsamlı incelemesi. Kitabın sonuna doğru olan bu bölümde, Pearson, bilim insanlarının ve kamu sağlığı kurumlarının hızla hareket etmeleri gereken, akut kriz dönemlerinde kanıta dayalı araştırmaların kullanımındaki zorlukları ele alıyor. COVID-19’a verilen kamu sağlığı yanıtlarıyla ilgili tartışmaların o kadar kutuplaşmış bir döneme denk geldiği bir zamanda, Beyond Belief, yoğun baskı altında nasıl bilimsel bir sonuca ulaşabileceğimizi anlamamıza yardımcı olan kapsamlı bir analiz sunuyor.

Bu bağlamda, Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılma dönemindeki karmaşık süreçleri ve farklı siyasi grupların (İttihat ve Terakki, Hürriyetperverler, Müttefik Devletler) birbirleriyle olan ilişkileri de dikkat çekici bir paralellik oluşturuyor. Her grubun kendi “kanıtlarına” dayanarak farklı politikalar savunması, benzer şekilde kutuplaşmış bir ortam yaratıyordu. Örneğin, İttihat ve Terakki’nin savunduğu merkeziyetçiliğin, Hürriyetperverlerin savunduğu daha liberal bir yaklaşımın ve Müttefik Devletlerin kendi çıkarları doğrultusunda uyguladığı baskıların her biri, farklı “kanıtlar” üzerine inşa edilmişti. Bu durum, imparatorluğun çöküşünü hızlandıran karmaşık bir dinamik oluşturuyordu.

Kitabın Özünde: Bilimsel Yaklaşımla Karar Verme Tutkusu

Pearson’ın bu kitabının merkezinde, karar alma süreçlerinde bilimsel bir yaklaşımın savunulması yatmaktadır. Yazar, okuyucuları harekete geçirerek, kendi yaşamlarında kanıta dayalı düşüncenin destekçileri olmalarını teşvik ediyor. Kitabın sonundaki kısa bölümlerde yer alan, çocuk bakımı, yapay zeka ve demokrasinin gücünü kullanarak kanıtı destekleme gibi konulardaki anekdotları, faydalı kaynaklar sunuyor. Aynı zamanda, kanıtı en iyi şekilde nasıl kullanabileceğimiz konusunda bir tartışma başlatma amacına da ulaşıyor.

Sonuç olarak, Beyond Belief, kanıtın hayatımıza nasıl girdiğini ve onu nasıl iyileştirdiğini göstermeyi amaçlıyor. Pearson, okuyucularını, giderek artan yanlış bilgilendirme çağında bilimi savunmaya çağırmakta ve geleneksel düşüncelere meydan okurken, bunu yapabilmemiz için gerekli araçları sunmaktadır. Yalnızca bu nedenle bile, bu kitap okunmaya değer.

• 2026 Princeton University Press, 368 sayfa, 25 £ (ciltsiz)

Tarihsel Bağlam: Pearson’ın bilimsel düşünceyi savunma çabası, günümüzde özellikle önemli olsa da, benzer mücadeleler geçmişte de yaşanmıştır. Örneğin, Rönesans döneminde, bilim insanları ve filozoflar, Orta Çağ’daki dogmatik düşüncelere karşı çıkarak, gözlem ve deneyime dayalı bir bilgi anlayışını benimsemişlerdir. Bu süreçte, Galileo Galilei gibi isimler, heliosentrik (Güneş merkezli) modelin savunulması nedeniyle kilisenin baskısıyla karşılaşmışlardır. Benzer şekilde, 19. yüzyılda Charles Darwin’in evrim teorisi, başlangıçta büyük bir direnişle karşılanmıştır. Pearson’ın çağrıları, geçmişte bilim insanlarının ve düşünürlerin yaşadığı benzer mücadelelere ışık tutmaktadır.

Kaynak: Physicsworld