Çin’den Uzay Teknolojisinde Yeni Bir Dönem: Okyanusta Yakalanan Roket
Çin, geçtiğimiz haftalarda uzay teknolojisi alanında önemli bir başarıya imza attı. Ülke, okyanusta özel olarak tasarlanmış bir sistemle ilk başarılı orbital sınıfı roket güçlendiricisini kurtarmayı başardı.
İki yıl önce bu hafta, LandSpace şirketi farklı bir rekora ulaşmıştı. Şirketin ZhuQue-2 roketi, yörüngeye ulaşan ilk metan yakıtlı fırlatma aracı olmuştu. Şimdi de şirket, önümüzdeki haftalarda ülkenin ilk başarılı roket güçlendirici inişini sağlamak için çalışıyor.
Çin’in Chang Zheng 10B (CZ-10B) roketi, splashdown dışında bir yöntemle başarıyla kurtarılmış olan nadir orbital sınıfı araçlar arasına katıldı. Bu gruba, Falcon ailesinin ilk aşama güçlendiricileri, Starship ve New Glenn gibi roketlerin güçlendiricileri de dahildir. Bu durum, uzay teknolojisindeki rekabetin ne kadar yoğunlaştığının bir göstergesi.
10 Temmuz’da saat 04:15 UTC’de (uluslararası koordineli zaman), roket Hainan adasındaki Wenchang Uzay Üssünün ikinci ticari fırlatma platformundan havalandı. Sıvı kerosen ve oksijenle çalışan yedi adet YF-100K motor, yaklaşık iki buçuk dakika boyunca aracı yukarı taşıdıktan sonra aşama ayrımı gerçekleşti.
Tek bir metan yakıtlı YF-219 motor tarafından desteklenen ikinci aşama, deneysel CX-26 uydusunu 800 km’lik düşük yörüngeye yerleştirdi. Bu, uydu teknolojisindeki ilerlemelerin ve uzaydaki keşiflerin ne kadar hız kazandığının bir örneği.
İlk aşama, üç motor kullanarak kısa bir iniş manevrası gerçekleştirdikten sonra, dört adet ızgara kanat yardımıyla kontrollü bir şekilde okyanusa doğru ilerleyerek, yaklaşık 430 km uzaklıktaki kurtarma gemisi Linghangzhe‘ye (Türkçesi: “Keşifçi”) geri döndü. Linghangzhe, özel olarak tasarlanmış kübik yükseltilmiş çerçeve yapısı ve hareketli çelik kablolarıyla donatılmış ilk gemi oldu.
Fırlatmadan yaklaşık on dakika sonra, güçlendirici Linghangzhe‘ye yaklaştı. Üç motor ateşlendi ve ardından tek bir motora geçilerek kontrollü bir şekilde geminin merkezindeki çerçeveye yavaşça alındı. Bu sistemdeki ağ benzeri mekanizma, hareketli kablolar sayesinde iki yönde de onlarca metre tolerans sağlıyor. Bu teknoloji, uzay programlarının maliyetini düşürme potansiyeline sahip ve gelecekte daha sık kullanılabilir.
İlk Uçuşun Ardından Yapılacak İyileştirmeler
Bu ilk uçuş ne kadar etkileyici olsa da, bu bir gösteri uçuşuydu ve sonucunda yapılacak bazı iyileştirmeler gerekecek. Araç alçalırken, kademeler arasındaki bölümde dumanlar görüldü ve uzatılmış asılı kalma manevrası önemli miktarda itici yakıt tüketimine neden oldu. Ekip, iniş profilini optimize ettikçe, bunun potansiyel olarak yörüngeye taşınabilecek yük kütlesi üzerinde önemli bir etkisi olabileceği için, bu konuyu bir sonraki aşamada kesinlikle iyileştirecektir. Ayrıca, iniş ayaklarının bulunmaması aracın kuru kütlesini azaltıyor.
Bu görev, dört adet yükselticinin üzerindeki tutma kancalarının, iniş sırasında kabloları yakaladığı ağ yakalama sisteminin etkinliğini gösterdi. Bu kablolar, çerçeve köşelerinde bulunan bir Lidar sistemi tarafından yönlendiriliyor ve kabloların konumunu ayarlamak için aktüatörlerle iletişim kuruyor. Her köşedeki sönümleme sistemleri, kademe motorlarını durdurduğunda ve aşağı doğru hareket ettiğinde dikey enerjiyi absorbe ederek, kademenin güverte üzerinde asılı kalmasını sağlıyor. Bu yaklaşım, 1960’ların sonlarında geliştirilen ancak daha sonra kullanılmayan NASA’nın uzay mekiği kurtarma sistemlerine benzer bir konsepti modern bir şekilde uygulamaktadır.
Geminin geri dönüş yolculuğu için sabitlemek amacıyla, ek kablolar kademenin alt kısmından hareket ederek yanlara doğru kayıyor ve birbirini örtüyor, böylece kademenin dengeli kalması sağlanıyor. Linghangzhe, kademeyi boşaltma işlemlerine başlamak üzere 14 Temmuz’da Sanya limanına geri döndü.
Linghangzhe, yaklaşık 144 metre uzunluğunda ve 50 metre genişliğinde olan, bu türden ilk insansız gemidir ve kurtarma alanına çekmek için römorkör kullanıldı. Aynı yakalama sistemi, gelecekte diğer iç kesimlerdeki fırlatma sahalarından da inişleri desteklemek için kullanılabilir. Bu görev, Shen Kuo komuta gemisi ve iki ek destek gemisinde bulunan 47 personelin takibiyle yürütüldü.
Filo, Temmuz başlarında Çin’i vuran Tayfun Maysak’tan korunmak için hareketini ertelemişti. Ekip, fırlatma gününde kurtarma bölgesine yakın olan Tayfun Bavi’nin potansiyel etkilerini takip etmeye devam etti; o sırada Force 6 şiddetindeki rüzgarlar ve iki metre yüksekliğindeki dalgalar, operasyonun izin verilen sınırlarına yakındı. Bu durum, aslında ilk sinematik uzay filmlerinin yarattığı gerilimi anımsatıyor: Örneğin, Kubrick’in “2001: Uzayın Sefası” filminde bile, en ufak bir teknik arıza potansiyeli bile seyircide büyük bir endişe yaratıyordu.
Bu görev aynı zamanda motorun birkaç kez yeniden başlatılabilme yeteneğini de kanıtladı, aracın uçuş sırasındaki sağlamlığını doğruladı ve üst kademedeki otomatik basınçlama sistemini test etti. Çin Fırlatma Aracı Teknolojisi Akademisi (CAST), bu ilk aşamayı yıl sonundan önce tekrar kullanmayı planladığını zaten duyurmuştu. Fırlatıcı, Nisan ayında “wet dress rehearsal” yani tüm sistemlerin çalışır durumda olup olmadığını kontrol eden bir prova yapmıştı, ancak ekipler fırlatma rampasındaki hidrolik sorunları çözdükten sonra görev ertelenmişti.
Yeniden kullanılabilir fırlatma açısından bakıldığında, bu ilk deneme, yükünü yörüngeye yerleştirmesine rağmen, ilk aşamasını başarılı bir şekilde geri getiremeyen New Glenn’in başarısından daha iyi sonuçlar verdi. Ancak CAST’ın avantajı, bu güçlendiricinin prototipini 11 Şubat’ta daha önce uçurmuş olmasıydı.
Bu aşama, sadece beş motor kullanarak Mengzhou kapsülünü taşıyan ve başarılı bir “in-flight abort test” yani kalkıştan sonraki acil durum prosedürlerinin test edildiği bir alt yörünge uçuşu gerçekleştirdi. Ayrıldıktan sonra, güçlendirici kendisini belirli bir konuma yönlendirdi ve kontrollü bir dikey iniş yaparak Linghangzhe gemisinin yanına oturdu. Bu sayede ekipler sistemleri ve süreçleri tekrar deneyebildi ve doğrulayabildi.
Bu ay gerçekleştirilen başarılı görev, bu araç ile Chang Zheng 10A (CZ-10A) arasında ortak kullanılan ilk aşamanın performansını doğruladı. Bu birbirine değişebilir modüler yaklaşım, bu güçlendiricilerin her iki araç varyantı için bir dizi görevi desteklemesini sağlayacak ve aynı zamanda Qianfan ve Guowang internet kısımlarının daha da geliştirilmesine olanak tanıyacaktır. Uydu üretimi artarken, bu iki büyük kısımların şu anda mevcut fırlatma kapasiteleriyle sınırlı olduğu unutulmamalıdır.
CZ-10B’nin yüksekliği yaklaşık 63 metre olup, Falcon 9’dan yaklaşık yedi metre daha kısadır ve ilk aşamasının geri kazanılması durumunda standart bir düşük Dünya yörüngesine yaklaşık 16.000 kg taşıyabileceği belirtilmiştir. Bu, SpaceX’in yerleşik ve yeniden kullanılabilir konfigürasyonundaki ana aracın taşıma kapasitesinin yaklaşık %90’ına denk gelmektedir. Roket, dört metre daha uzun olan ve gelecekte Mengzhou kapsülü ile mürettebatı Tiangong uzay istasyonuna taşımak üzere tasarlanan CZ-10A’nın bir kargo varyantı olarak konumlandırılmıştır. Bu yaklaşım, 2001: Uzayın İnsanlığa Kapısı filminde Stanley Kubrick’in kullandığı benzer fırlatma sistemlerini akla getirmektedir.
CZ-10 ailesinin tüm üyeleri, Falcon 9’un 3,7 metrelik çapına kıyasla ortak bir 5 metre çapında bir çekirdek yapıya sahip olacak ve ortak arayüzler, aviyonikler ve üretim hatları kullanacaktır. Ancak üst aşamaları farklıdır; CZ-10B’nin ikinci aşaması metan ve oksijen yakarken, CZ-10A ise YF-100M vakum optimize edilmiş sıvı kerosen motoruyla çalışan bir üst aşama kullanmaktadır. İleride bu iki roket ailesine, tamamen metanla çalışan ve CZ-10B’nin üst aşamasını ve yeni, daha büyük bir ilk aşamayı kullanan CZ-10C eklenecektir. Bu, Nascar yarışlarında kullanılan benzer yakıt sistemlerini akla getirmektedir.
Çin’in Ay misyonu kapsamında, en az 90 metre yüksekliğe sahip olan daha uzun Chang Zheng 10 roketlerinin iki ayrı fırlatılması planlanıyor. Her bir roket, sırasıyla Mengzhou kapsülü ve Lanyue iniş aracını taşıyacak. Bu roketin ilk aşamasında, her biri yedi adet YF-100K kerosen motoruyla çalışan üç çekirdek bulunacak. İkinci aşamada iki adet YF-100M vakum motoru ve üçüncü aşamada ise sıvı hidrojen ve oksijenle çalışan üç adet YF-75E motoru bulunan, yüksek enerjili bir Ay yörüngesine yerleştirme aşaması yer alacak.
Temmuz ayındaki başarılı geri dönüş, ülkenin yörünge sınıfı bir güçlendiriciyi geri getirme konusundaki üçüncü girişimiydi. İlk aşamanın bir iniş platformuna kontrollü bir şekilde indirilmesi amacıyla yapılan iki önceki girişim, 2025’in Aralık ayı içinde gerçekleşti. En son denemede, 23 Aralık tarihinde, Chang Zheng 12A roketinin ilk aşaması, iniş sırasında anormal bir yanma deneyimledi ve bu da aşamanın iniş platformuna yakın bir alanda yere çarpmasına neden oldu.
LandSpace şirketi, daha önce 3 Aralık’ta paslanmaz çelikten yapılmış ZhuQue-3 (ZQ-3) roketinin başarılı bir ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Roket planlanan yörüngesine ulaşmayı başarmış ve ilk aşama yaklaşık 300 kilometre uzaklıkta bulunan iniş platformuna doğru hassas bir şekilde yönelmiş olsa da, güçlendirici iniş sırasında bir sorun yaşadı ve yere çarptı. Bu durum, aslında 1969’da Apollo 11 ile Ay’a inen Neil Armstrong’un de deneyimlediği iniş zorluklarını akla getiriyor.
LandSpace şirketinin Ağustos ayında ikinci bir ZQ-3 roketini yörüngeye göndermesi bekleniyor. Bu görevin, ilk aşamanın Gansu Eyaleti’ndeki iniş platformuna başarılı bir şekilde indirilmesi durumunda, Çin’in yörüngeden güçlendirici indirme konusunda kaydedeceği ilk başarı olacak. Şirket, İniş ve Kalkış (VTVL) testlerine, yaklaşık iki yıl önce, Ocak 2024’te, tek motorlu bir prototip ile başlamıştı.
Bu testlerde sıvı metan ve oksijenle çalışan tek bir Tianque-12A (“Göksel Kargalar”) motoru kullanılıyordu. Oysa nihai roketin ilk aşamasında yedi adet bu motordan bulunuyor. ZQ-3, 4,5 metre çapında ve CZ-10B’den biraz daha uzun (66 metre), ancak gelecekteki versiyonlarda 76 metrelik bir yüksekliğe ulaşması planlanıyor.
Uzay Endüstrisindeki Gelişmeler ve Yeni Trendler
İki yıl önce bu hafta, LandSpace şirketi ZhuQue-2 roketiyle ikinci uçuşunda yörüngeye ulaşarak, metan yakıtlı ilk roket olma unvanını elde etti. Önümüzdeki ay, şirket için bir başka önemli dönüm noktasının ortaya çıkma olasılığı yüksek.
iSpace’in Dron Gemi Denemeleri
Ticari uzay taşımacılığı şirketi iSpace, Shuang Quxian-3 (SQX-3, veya Hyperbola-3) roketi için güçlendirici kurtarma işlemlerini destekleyecek olan ilk otonom dron gemisinin denizdeki denemelerini gerçekleştiriyor. Qinglan (“Berrak Dalgalar”) adlı bu gemi, 100 metre uzunluğunda ve 42 metre genişliğinde olup, yaklaşık 60 x 40 metrelik bir güverte alanına sahip. Bu dron gemisi ilk olarak Ağustos 2025’te Yangzhou’daki Runyang tersanesinden ayrılırken tanıtılmıştı ve şirket tarafından Xingji Guihang (“Gezegensel Dönüş/Eve Dönüş”) adıyla isimlendirilen bir filonun ilk üyesi. Bu proje, aslında 1960’ların sonlarında Sovyetler Birliği’nin geliştirmeye başladığı, ancak daha sonra rafa kaldırılan uzay gemisi kurtarma konseptine de göndermeler yapıyor.
Gemide, ızgara kanatlara ve motorlara sahip bir birinci kademe maketi bulunuyor. Bu sayede, dört metre yüksekliğe kadar dalgaların olduğu zorlu deniz koşullarında stabilite testleri yapılıyor. Dron gemisi kendi konumunu koruyabiliyor, ancak SpaceX’in dron gemilerinde olduğu gibi, iniş yerine çekilip geri getirilmesi için bir römorkör gerekiyor.
İniş ayaklarını güverteye sabitlemek için kullanılan bir pasifleştirme robotu da test edildi. Bu robot, SpaceX’in Octagrabber’ına benzer şekilde çalışıyor. SQX-3 roketi, yaklaşık 70 metre yüksekliğinde ve 4.2 metre çapında olup, Falcon 9 roketine benzer bir yapıya sahip. Roketin ilk uçuş tarihi, geçen yıl Wenchang’dan yapılması planlanan tarihten itibaren ertelendi.
OrienSpace Gravity-1
Dokuz ay sonra, OrienSpace şirketi, tamamen katı yakıtlı motorlarla çalışan Gravity-1 roketinin üçüncü denizden fırlatma denemesini 22 Temmuz’dan itibaren yapmayı planlıyor. Roket, ilk uçuşunun ardından 21 aylık bir aradan sonra, Ekim 2025’te tekrar havalandı. Şirketin, Dongfang Hangtiangang fırlatma gemisini özel olarak kullanmadığını belirtmek gerekir. Ancak, yaşanan gecikmelerin temel nedenleri, ilk ve ikinci uçuşlar arasında yaşanan üretim süreçlerindeki yavaşlıklar ve bazı yönetimsel sorunlardır.
Uzay Yolculuğu ve Yeni Keşifler: Çin’in Uzay Programındaki Son Gelişmeler
Şirket, bu yıl içinde yapılması planlanan ilk Gravity-2 roketinin testleri için potansiyel olarak motorları Haiyang uzay merkezine taşıyor. Bu durum, Çin’in uzay programında heyecan verici gelişmelerin yaşandığını gösteriyor.
OrienSpace, Ocak 2027’de başlayacak olan Qingzhou kargo gemisinin Tiangong uzay istasyonuna gönderilmesi için seçilen dört şirketten biri. Diğer şirketler arasında CAS Space (Lijian-2/Kinetica-2 ile ilk uçuşu gerçekleştirdi), LandSpace ve Galactic Energy bulunuyor. Bu rekabet, Çin’in uzay alanındaki iddialarını açıkça ortaya koyuyor.
Güneş Sistemi’nde Yeni Bir Yolculuk: Tianwen-2’nin Kamoʻoalewa Asteroidi ile Buluşması
Güneş Sistemi’nin derinliklerinde, Çin’in Tianwen-2 görevi, 2016HO3 Kamoʻoalewa asteroidine yaklaşırken önemli bir kilometre taşına ulaştı. 2 Temmuz itibarıyla, görevdeki araç, hedefine sadece 20 km uzaklıkta bulunuyordu. Bu yolculuk, 29 Mayıs 2025’te başlayan ve yaklaşık on yıl sürmesi planlanan görevin, 400 günde yaklaşık bir milyar kilometre kat edildiği anlamına geliyor. Haziran başlarında yapılan bir manevra ile asteroidin yörüngesine uyum sağlandıktan sonra, araç hedefine doğru ilerlemeye başladı. Şu anda yüksek kazançlı anten kullanılarak veri aktarım hızı artırıldı.
Tianwen-2’nin, asteroitten örnek toplaması bekleniyor. Bu işlemden önce, görevdeki araç, birkaç ay boyunca şekli, dönüşü, yüzeyi ve iç kompozisyonu hakkında bilgi toplayacak. James Webb Uzay Teleskobu tarafından yapılan son gözlemler, asteroidin yaklaşık 20 metre çapında olduğunu gösterirken, önceki tahminler 40 ila 100 metre arasında değişiyordu. Bu durum, daha önce düşünülenin aksine, asteroitin E-tipi bir kaya parçası olabileceğini düşündürüyor. E-tipi asteroidler, enstatit minerali açısından zengin ve oldukça yansıtıcıdır. Genellikle daha büyük bir gök cisminin parçası olarak kabul edilirler, kendi gezegenimizin Ay’ından kopmuş bir parça değildirler.
(Başlık fotoğrafı: Kurtarılan Chang Zheng 10B roket güçlendiricisi, Linghangzhe kurtarma gemisiyle limana geri döndü. Kaynak: Xinhua)
Kaynak: Nasaspaceflight