Homeros’un İthakası: Bir Ada mı, Yoksa Kayıp Bir Yarımada mı?
Okurlar Homeros’un Odysseia destanını her incelediklerinde, Odysseus’un on yıl boyunca ulaşmak için mücadele ettiği ana vatanı İthaka’yı, denizlerle çevrili, kendi başına bir ada olarak hayal ederler. Ancak iki önemli akademisyen, antik çağdan beri süregelen bu varsayımın hatalı olduğunu savunarak çarpıcı bir iddiada bulunuyor: İthaka aslında Yunan adası Kefalonya üzerinde yer alan bir yarımadaydı.
Cambridge Üniversitesi’nden Profesör James Diggle ve Aberdeen Üniversitesi’nden Profesör John Underhill, Homeros’un metinlerinde İthaka’yı hiçbir zaman bir “ada” olarak tanımlamadığını vurguluyor. Şair, destan boyunca bu toprakları betimlerken sürekli olarak land (kara), native land (ana vatan) veya domain (mülk/bölge) anlamına gelen Yunanca kelimeleri tercih ediyor.
Profesör Diggle, “Homeros’un İthaka’yı bir ada olarak adlandırabileceği pek çok fırsatı vardı ancak hiçbirinde bunu yapmadı” diyor. Şair veya karakterleri, metnin ritmik yapısına (daktilik heksametre) mükemmel şekilde uyum sağlayabilecek olan nisos (ada) kelimesi yerine; sürekli olarak gaia (kara), patris veya patrisgaia (ana vatan) ve dimos (toprak/bölge) ifadelerini kullanıyorlar.
Örneğin, Odysseus on yıllık yolculuğunun sonunda kendi topraklarına ulaştığında geçen bölümlerde Homeros, “İthaka’nın dimos‘unda bir körfez vardır” ifadesini kullanır. Bu ifade, İthaka’nın bağımsız bir ada olduğunu değil, geminin yaklaştığı ana adanın bir parçası olan belirli bir bölgeyi işaret eder. Araştırmacılara göre bu büyük ada Kefalonia’dır ve daha spesifik olarak, Odysseus’un Cephallenialıların lideri olarak hükmettiği şekilde tasvir edilen Paliki yarımadasıdır.
İş insanlığından araştırmacı kimliğine geçen Robert Bittlestone, 2005 yılında yayımlanan Odysseus Unbound adlı kitabında Paliki’nin Homeros’un betimlemelerine uygun olduğunu ilk kez ileri sürmüştü. Paliki, düşük rakımlı ve batıya bakan bir kara parçası olarak tasvir edilirken; bugün İthaka adası olarak bilinen yüksek dağlı ve doğuya bakan bölge bu tasvirlere uymuyordu. Ancak bu durumun bir şartı vardı: Paliki’nin MÖ 1200 civarındaki Geç Bronz Çağı’nda, antik depremler ve heyelanlar nedeniyle kapanan bir kanal sayesinde gerçek bir ada olması gerekiyordu.
Profesör Underhill, bu teoriyi doğrulamak için yirmi yıl boyunca jeolojik araştırmalar yürüttü ve söz konusu kanalın hiçbir zaman var olmadığını kanıtladı. Bu durum, filoloji ve jeolojinin sunduğu iki farklı kanıtın birbirini desteklemesi anlamına geliyor. Paliki üzerinde gerçekleştirilen son kazılar, özellikle Odysseus’un limanı olarak önerilen Livadi Marsh bölgesinde, buranın Geç Bronz Çağı’nda önemli bir merkez olduğunu doğrular nitelikte bulgular sunmaktadır.
Bu tür coğrafi dönüşümlerin antik dünyada nadir görülen bir durum olmadığını belirtmek gerekir. Örneğin, Ege Denizi’nin sismik hareketliliği nedeniyle kıyı hatlarının binlerce yıl içinde nasıl evrildiği, bugün pek çok arkeolojik sitenin konumunu yeniden yorumlamamıza olanak tanıyor. Geç Bronz Çağı’ndaki büyük depremlerin ve heyelanların yarattığı bu tür coğrafi değişimler, antik metinlerdeki tasvirlerin bugünkü haritalarla örtüşmediği, ancak o dönemin fiziksel gerçekliğiyle mükemmel bir uyum içinde olduğu durumları sıkça kanıtlıyor. Bu bağlamda İthaka’nın dönüşümü, sadece edebi birer kelime oyunu değil, aynı zamanda değişen bir coğrafyanın arkeolojik ve jeolojik izlerini takip etme sürecidir.
Araştırmacılar, “Jeokimya, Homeros metinleri ve Strabon’un kayıtlarını tek bir noktada birleştiren zarif bir açıklamanın ortaya çıktığına eminiz. Bu bulgular, Robert Bittlestone’un temel fikriyle tamamen uyumlu; Paliki, Homeros’un İthakası’dır,” açıklamasında bulunuyorlar. Araştırmacıların bu kapsamlı çalışması Antigone dergisinde yayımlanmıştır.
Kaynak: Astronews