Nobel Kimyası Ödülü 2026, yüzyıllık “hayat asimetrisi” gizemini çözen iki bilim insanına verildi.

Nobel Komitesi, 2026 Nobel Kimyası Ödülünü, canlıların temel yapı taşlarında görülen ve yıllarca çözülmeden kalan kimyasal simetri belgisini açığa çıkaran çalışmalarıyla Fransız kimya bilimcısı Henri B. Kagan ile Japon bilim insanı Kenso Soai’ye verdi. Akademinin 10 Ocak’taki açıklamasına göre ödül, homokiralitenin kendiliğinden nasıl ortaya çıktığını açıklayan tepkimeleri geliştiren iki araştırıcıyı onurlandırdı.

Son yıllarda kimyacıların üzerinde yoğunlaştığı konulardan biri olan bu gizem, amino asit gibi bazı moleküllerin birbirinin ayna görüntüsü olan iki farklı formda var olabilmesine dayanıyor. Canlı organizmalar ise yalnızca bu ayna görüntülerinden birini içeriyor. Kimyasal simetrinin böyle bir durumun nasıl oluşabildiği uzun yıllar bilim dünyasının kafa karıştırdığı bir konu oldu.

Bir asrın ötesinde gizem

Swedya Kraliyet Bilimler Akademisi, moleküllerin çoğunun amino asitler gibi birbirinin ayna görüntüsü iki formda bulunabileceğini ancak canlıların yalnızca birini taşıdığını vurguladı. Akademinin ifadesiyle hayatın kimyası, Yunanca “aynı” ve “el” anlamına gelen kelimelerden türetilen homokiralite olarak adlandırılıyor. Tıma el parmakları gibi tüm amino asitler iki ayna görüntülü formda mevcut olsa da proteinlerde yalnızca biri karşımıza çıkıyor; diğerine ise doğada nadiren rastlanıyor.

Kimyacılar, bu tepkimeleri deneyirken test tüplerinde her zaman iki ayna görüntüsünden eşit oranlarda bir karışım elde ettiler. Oysa hedeflenen, yalnızca bir formun üretilmesi oldu. Canlı varlıklarla etkileşecek moleküllerin—ilaç üretiminde olduğu gibi—istenen etkiyi ancak bu tek ayna görüntüsünün göstermesi gerekiyor.

“Henri Kagan ve Kenso Soai, homokiralitenin nasıl ortaya thểkettiğini artık biliyoruz. Buluşları, ilaç üretimi için tepkimeler tasarlayan kimyacılar için belirleyici oldu.”

Swedya Kraliyet Bilimler Akademisi

Teknik gelişimin ardındaki adımlar

Henri B. Kagan, bu buluşa ilk kesin adımı 1986’da attı. O dönemde geliştirdiği yeni yöntemle kimyasal tepkimeleri yönlendirmenin bir yolunu bulan Kagan, önceki tahminlerin ötesinde tek bir ayna görüntüsünden fazla fazlalık elde etmeyi başardı.

Bu gelişmenin ardından gelen ikinci büyük adım ise Kenso Soai’ye ait. 1995’te yayımlanan ana yayınında homokiral olma potansiyeli taşıyan ilk kimyasal tepkimeyi tasarladığını ortaya koyan Soai, bu alandaki ilerlemeyi 2003’te taçlandırdı. Yalnızca iki mümkün ayna görüntüsünden birinin oluştuğu bir tepkimi sunan Soai, bundan önce yaşamın kendisi dışında kimse böyle bir başarıya ulaşmamıştı.

“Geliştirdikleri kimyasal tepkimiler görkemli. Kagan ve Soai, yüzyıldan fazla süredir çözülmeyen bir gizeme yanıt verd.”

Heiner Linke, Nobel Kimyası Komitesi Başkanı

Bu yılın Nobel Ödülü, kimyacıların homokiraliteye yol açan kimyasal tepkimeleri yönlendirmelerini sağlayan buluşları ödüllendiriyor. Akademinin değerlendirmesine göre iki bilim insanının katkıları, yaşamın moleküler düzeydeki el özelliğinin kökenine dair uzun süredir sürüp giden sorulara net bir yanıt getirdi.

Son durumda Nobel Komitesi, bu buluşların hem temel bilimde hem de uygulamalı kimyada—özellikle ilaç ve sağlık alanında—önemli bir dönüm noktası oluşturduğunu belirtiyor. Kimya camiasında yıllarca çözülemeyen simetri belgisinin artık aydınlatılması, gelecekteki tepkime tasarımlarının da yolunu açmış oldu.