Hindistan’da Bir Çiftçinin Hikayesi ve Yapay Zeka Devrimi
Hindistan’ın kırsal kesiminde yaşayan bir çiftçi, kurumuş bir bitkinin fotoğrafını çekiyor. Bu bitki hakkında internetten araştırma yapmak istiyor, ancak İngilizce bilmiyor. Maalesef, bu durum birçok insanın karşılaştığı bir sorun.
Current AI adlı kar amacı gütmeyen kuruluş, açık ve herkese açık yapay zeka altyapısı oluşturarak bu tür sorunlara çözüm bulmaya çalışıyor. Şubat ayında, Hindistan Yapay Zeka Zirvesi’nde, Bhashini ile işbirliği yaparak “Suno Sutra” adlı bir cihaz geliştirdiler. Bu cihaz, internet bağlantısı olmadan çalışan ve 22 farklı Hint dilinde yapay zeka işlemlerini gerçekleştirebilen, taşınabilir bir çözüm sunuyor. Current AI’nin CEO’su Ayah Bdeir, TechCrunch ile yaptığı röportajda, “Hindistan’da yüzlerce farklı dil ve lehçe bulunuyor ve şu anda yapay zeka bu çeşitliliği yeterince temsil etmiyor” dedi. Cihazın kaynak kodu açık olduğundan, geliştirici toplulukları tarafından daha da geliştirilebilir.
Martin Tisne tarafından Şubat 2025‘te kurulan bu kar amacı gütmeyen kuruluş, hızlı bir şekilde ilerliyor. Geçen ay, dört farklı kuruluşa toplamda 3,2 milyon dolarlık hibe sağladı ve geçtiğimiz hafta, Cenevre’deki AI for Good Zirvesi‘nde açık kaynaklı bir yapay zeka sohbet robotu başlattı.
Ayah Bdeir, Ocak ayında bu göreve geldi ve daha önce Mozilla’nın yapay zeka stratejisinin liderliğini yapmıştı. Ayrıca, milyonlarca çocuğa STEM eğitimi veren littleBits adlı şirketin kurucusu olarak da tanınıyor. littleBits, 2019 yılında Sphero tarafından satın alındı.
Bu gelişmeler, yapay zeka teknolojisinin sadece büyük şirketlerin ve gelişmiş ülkelerin değil, aynı zamanda dünyanın dört bir yanındaki insanların hayatlarını iyileştirebilecek potansiyele sahip olduğunu gösteriyor. Bu durum, geçmişte demiryollarının veya internetin yaygınlaşması gibi, yeni bir dönemin başlangıcı olabilir.
.
Yapay Zeka Alanında Yeni Bir Yaklaşım: Current AI
Current AI projesi, hükümetleri, şirketleri ve hayırsever kuruluşları bir araya getirerek kamu yararına yönelik teknoloji geliştirmeyi hedefleyen bir “kamu-özel ortaklığı” olarak faaliyet göstermektedir. Proje hakkında bilgi veren isim, TechCrunch’a yaptığı açıklamada, Fransız hükümetinin 100 milyon dolarlık bir başlangıç sermayesi sağladığını ve bu miktarın Ford Foundation, MacArthur Foundation, DeepMind ve Salesforce gibi kuruluşların katkılarıyla toplam 400 milyon dolara ulaştığını belirtti. Bu bağlamda, “Bu kuruluşlar yatırımcı değil, destekçilerdir” ifadesini kullandı.
Current AI’ın çözmeye çalıştığı sorun oldukça açık: Günümüzde OpenAI, Google ve Anthropic gibi tüm büyük yapay zeka sistemleri özel şirketlerin kontrolündedir. Bu durumun neden olduğu eşitsizliği gidermek amacıyla, “Eğer yapay zeka gerçekten dönüştürücü bir teknoloji ise ve herkesin hayatının her alanını etkiliyorsa, kamuya açık bir alternatif olması gerekir” şeklinde bir vurgu yapıldı. Amaç, “Dünya Wide Web gibi, herkese ücretsiz olarak sunulan bir platform oluşturmaktır.”
Dünyanın yarısından fazlası konuşulan dilin yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bu durumun kültürel çeşitliliğe olan etkileri göz ardı edilemez. Özellikle İngilizce’nin en büyük dil modellerinde ve yapay zeka sistemlerinde baskın bir rol oynaması, dünyanın önemli bir bölümünün dilini, kültürünü ve topluluklarını geride bırakmaktadır. Bu bağlamda, 19. yüzyılın sonlarında hızla sanayileşen Avrupa ülkelerinin, sömürgecilik yoluyla farklı kıtalardaki yerli halkların dillerini ve kültürlerini nasıl yok etmeye çalıştığı akla gelmektedir. Aynı şekilde, günümüzde yapay zeka teknolojilerinin İngilizce odaklı olması, diğer dilleri konuşan toplulukların bu teknolojilerden eşit derecede yararlanmasını engellemektedir.
Bdeir, büyük teknoloji şirketlerinin çok dilli uygulamalarına yönelik sorulara yanıt olarak, bu yaklaşımların temelinde yatan motivasyonu açık bir şekilde ifade etti. “Büyük teknoloji şirketleri, pazarlarını genişletmek amacıyla çok dilli modeller geliştirirler,” dedi, “bu süreçte kullanıcıların onayı veya bağlamı dikkate alınmaz.” Bu durumun somut sonuçları bulunmaktadır. “Yerli diller söz konusu olduğunda, misyonerlerin hazırladığı İncil çevirileri, ilgili topluluklar herhangi bir düzenleme yapmadan önce eğitim verisi olarak kullanılır,” diye ekledi.
Sadece dil meselesi değil
Bir yapay zekanın bir dili konuşabilmesi, öğrenmesi gerekenlerin sadece bir parçasıdır. “Dil, bilginin, geleneğin, hafızanın ve kimliğin nesilden nesile aktarılmasını sağlayan araçtır. Bu nedenle, bir teknolojinin bir dilinizi konuşamaması, aynı zamanda kültürünüzü de anlamamasını sağlar,” dedi.
Bu durum, günümüzde yaşanan dijital dönüşümün getirdiği karmaşıklıkları ve kültürel hassasiyetleri gözler önüne sermektedir. Örneğin, Osmanlı İmparatorluğu döneminde farklı milletlerden insanların bir arada yaşaması, dilin ve kültürün etkileşimi konusunda benzer zorlukları beraberinde getirmiştir. Farklı dilleri konuşan toplulukların birbirleriyle iletişim kurabilmesi için ortak bir dilin kullanılması gerekiyordu, ancak bu durum bazı kültürel farklılıkların kaybolmasına veya çarpıtılmasına yol açabiliyordu. Günümüzde de yapay zeka teknolojilerinin gelişimiyle birlikte benzer sorunlar yaşanmaktadır. Yapay zekanın bir dili öğrenmesi ve anlaması önemlidir, ancak bu sürecin kültürel hassasiyetleri göz önünde bulundurarak yapılması gerekmektedir.
Current AI’nin vizyonu, erken dönem internetin açık ve kapsayıcı yapısına benzer bir sistem üzerine kurulmuştur. Bu sistemde, yapılan geliştirmeler herkesin yararına olacak şekilde tasarlanmıştır; kimse dışlanmamakta ve topluluklar kendi verilerinin kontrolünü elinde tutmaktadır.
Current’ın geçen ay duyurulan ilk hibe programı kapsamında, Kenya, Lübnan ve Brezilya’nın Amazon bölgesi olmak üzere dört kuruluşa 3.2 milyon dolar (yaklaşık 170 milyon TL) hibe sağlandı.
Kenya’daki Masakhane projesi, sağlık, tarım ve eğitim alanlarında 50’den fazla Afrika dilinde yapay zeka veri setleri oluşturmayı amaçlamaktadır. Lübnan’daki Institute for Worldmaking, Arap kültürel tarihini ve çağdaş uygulamalarını dijitalleştirerek, toplulukların (teknoloji şirketlerinin değil) kontrolünde olan makine tarafından okunabilir veri tabanlarına dönüştürmektedir. Brezilya’nın Portal sem Porteiras projesi, yerli Amazon topluluklarıyla birlikte çevrimdışı yapay zeka araçları geliştirmekte ve verilerin bölge içinde kalmasını sağlamaktadır. Kenya’daki African Internet Rights Alliance ise, kıta genelindeki yapay zeka sistemlerinin hesap verebilirliğini sağlamak için denetim araçları geliştirmektedir.
Verinin Sahibi Kim?
Bdeir, verinin sahipliği konusunda oldukça net bir tutum sergilemektedir. “Çeşitli topluluklarda verinin kime ait olduğuna dair farklı modeller ve öneriler bulunmaktadır, ancak kesin olan bir şey var: Bu, Silikon Vadisi’ndeki birkaç bin kişiyi daha zengin yapmaya çalışan bir şirketin elinde olmamalıdır,” şeklinde TechCrunch’a yaptığı açıklamada.
Bu kar amacı gütmeyen kuruluşun yaklaşımı, modelleri ve verileri yerel olarak depolamak, herhangi bir şey inşa edilmeden önce topluluk uzmanlarını dahil etmek veya toplulukların sürecin herhangi bir aşamasında durdurabilmesi için onay protokollerini sisteme entegre etmektir. Bu yaklaşım, Osmanlı İmparatorluğu’nun farklı milletleri ve kültürleri bünyesinde barındırma politikasına benzer şekilde, verinin kontrolünün merkezi olmayan yapılar tarafından sağlanmasını amaçlamaktadır.
Current AI’ın hiçbir hibesini alan kuruluş henüz bu sorunu tamamen çözememiştir. Ancak Bdeir, bunun da önemli bir nokta olduğunu belirtmektedir. “Onların her biri, genellikle kabul edilen varsayımların aksine, bu soruyu çalışmalarının merkezine yerleştirmiştir,” şeklinde ifade etmektedir. Bu durum, 20. yüzyılın başlarında farklı siyasi ideolojilerin ve ekonomik sistemlerin rekabet ettiği gibi, yapay zeka teknolojisinin gelişiminde de farklı yaklaşımların ve değerlerin ön plana çıkmasına neden olmaktadır.
3,2 milyon dolarlık bir bütçeyle dört kuruluşun neler başarabileceği sorulduğunda, Bdeir şöyle yanıtladı: “Ölçek her zaman başarıyı belirleyen faktör değildir. Bu, büyük teknoloji şirketlerinin yaklaşımıdır.” Açıklamasına devam ederek, “Bu durum, Brezilya’nın Amazon bölgesindeki bir yerli liderin, Kenya’da geliştirilen bir aracı kullanarak kendi dilinde ekolojik bilgileri aktarabilmesi anlamına gelebilir.”
Sistemin Oluşturulması
Geçtiğimiz ay Cenevre’de düzenlenen etkinlikte, Current, Alpha Chat platformunu tanıttı. Bu, Hugging Face, Mozilla ve MIT Media Lab gibi on kuruluştan oluşan bir koalisyon tarafından yedi hafta içinde geliştirilen açık kaynaklı bir sohbet robotuydu. Her kuruluş, dil modeli, güvenlik araçları ve işlem gücü gibi farklı bileşenleri sisteme entegre etti.
Current AI ayrıca, Tokyo merkezli bir girişim olan Sakana AI ile anlaşma imzaladı. Sakana AI, “Egemen Yapay Zeka” olarak adlandırdığı alandaki çalışmalarıyla tanınıyor. İki kuruluş, Japonca ve kültürü destekleyen, aynı zamanda baskın yapay zeka sistemlerinin büyük ölçüde göz ardı ettiği Güney Bölgesi’ndeki topluluklara da hizmet verecek ortak bir açık kaynaklı yapay zeka platformu oluşturmayı planlıyor. Bu durum, Osmanlı İmparatorluğu döneminde farklı milletlerin ve kültürlerin bir arada yaşamasına benzer şekilde, farklı dilleri ve kültürleri destekleyen kapsayıcı bir sistemin önemini vurguluyor.
Kaynak: Techcrunch