Günümüzde yılanlar, kertenkeleler ve Yeni Zelanda’ya özgü tuatara gibi sürüngenlerin oluşturduğu lepidosaur grubu, dünyadaki en çeşitli omurgalı türlerinden biridir. Ancak bu grubun evrimsel kökenleri uzun süredir tam olarak aydınlatılamamış bir gizem olarak kalıyordu. Brezilya’nın güneyinde keşfedilen küçük bir çene kemiği fosili, paleontologlara Cargninia enigmatica adlı minik bir lepidosaur akrabasının anatomisini ve evrimsel geçmişini çözmede kritik ipuçları sunuyor. Bu canlı, Geç Triyas döneminde, dünyanın ilk dinozorlarıyla aynı çevrede yaşamını sürdüren kadim bir türün temsilcisi olarak öne çıkıyor.
Cargninia enigmatica, yaklaşık 225 milyon yıl önce, Geç Triyas’ın erken Norian çağında dünyada dolaşıyordu. O dönemde bu canlı; henüz gelişim aşamasındaki dinozorlar, memeli benzeri türler, ilkel timsah benzeri sürüngenler ve tuataranın uzak akrabalarıyla aynı ekosistemi paylaşıyordu. 2010 yılında alt çene kemiğinin tek bir parçası üzerinden ilk kez tanımlanan bu tür, modern kertenkelelerin atalarını kapsayan genişer bir kol olan Lepidosauromorpha grubuna dahil ediliyordu.
Ancak Cargninia‘nın bu devasa evrim ağacındaki tam konumunu belirlemek paleontologlar için uzun süredir zorlu bir bulmaca teşkil ediyordu. Üniversite Federal de Santa Maria’dan Dr. Lísie Vitória Soares Damke ve çalışma arkadaşları, Lepidosauromorpha hattının Permiyen döneminin sonunda ayrıldığını ancak bu hat içindeki bazı türlerin filogenetik konumlarının hala istikrarsız olduğunu belirtiyor. Brezilya katmanlarında bu hattın tek temsilcisi olan Cargninia enigmatica, nadir bir takson olarak kabul ediliyor ve sadece parçalı bir sol alt çene kemiği ile biliniyor.
Brezilya’nın Rio Grande do Sul eyaletinde, Faxinal do Soturno belediyesi sınırları içindeki Linha São Luiz bölgesinden elde edilen yeni örnek, bu karmaşık yapıyı çözmek için büyük bir fırsat sundu. 9 milimetreden kısa uzunlukta olan bu parça, her ne kadar eksik olsa da 12 diş barındırıyor ve aslında 18 dişe sahip olduğunu kanıtlıyor. Araştırmacılar, fosilin iç yapısını incelemek için mikro-BT tarama teknolojisinden yararlandılar. Bu yöntemle yüzün ve çenenin duyusal iletimini ve motor kontrolünü sağlayan üçüz sinirin (trigeminal nerve) izini sürebildiler.
Bu bulgu, Triyas dönemindeki biyolojik çeşitliliğin ne kadar derin olduğunu bir kez daha kanıtlıyor. Örneğin, aynı dönemde görülen Proterosuchus gibi erken timsah benzeri sürüngenlerin evrimi ile karşılaştırıldığında, Cargninia gibi türlerin kendi özgün yollarını çizerek modern kertenkele formlarına giden yolu nasıl şekillendirdikleri çok daha net anlaşılıyor. Bu durum, büyük bir yok oluşun ardından canlanan dünyada yaşamın ne180 derece farklı stratejilerle yeniden yapılandığını ve çeşitlendiğini gösteren çarpıcı bir tablo sunuyor.
Yapılan analizler sonucunda Cargninia enigmatica‘nın, gerçek lepidosavrlar evrimleşmeden önce ayrılan erken bir dalı temsil ettiği ortaya çıktı. Mikro-BT taramasıyla elde edilen sinir dallanma desenlerinin günümüzdeki yaşayan akrabalarıyla büyük benzerlik göstermesi, bu canlının çevresini en azından duyusal girdi açısından modern kertenkelelerle benzer şekilde algıladığını kanıtlıyor. Bu keşif, The Anatomical Record dergisinde yayımlanan çalışmayla birlikte, türün evrimsel ağaçtaki yerini netleştirirken, kadim sürüngenlerin dünyadaki sessiz yolculuğuna ışık tutuyor.
Kaynak: Astronews